Dieet, diëten en overgewicht
Emotie-eten? Zo kom je ervan af! Is je verhouding met voeding uit balans? Verstop je weleens een leeggegeten chipszak onder in de prullenbak, zodat je huisgenoten hem niet zien? Of ren je naar de supermarkt om een tweede reep chocolade te kopen en die snel in de kast te leggen alsof jij die eerste niet hebt opgegeten? Of heb je al een hele dieetgeschiedenis achter de rug en zou je eindelijk weleens meer rust in je eetpatroon willen hebben? Niet meer constant denken aan eten… te veel of te weinig, te zoet of te zout, te jojo?
Psycholoog Marleen Derks weet uit eigen ervaring hoe rommelen met eten je leven kan beheersen. Nu begeleidt ze dagelijks mensen naar een duurzame, gezonde relatie met voeding. In Eten zonder bodem laat ze zien hoe je uit de vicieuze cirkel kunt stappen met behulp van het BALANS-stappenplan. Onder het motto ‘Als je een dieet vol kunt houden, kun je ook stoppen met emotie-eten’ geeft ze je volop informatie, inspiratie en praktische oefeningen die je helpen weer in evenwicht te komen. Zodat je eindelijk lekker kunt gaan leven.
De opzet van het boek
In het boek Eten zonder bodem maak je kennis met: Lia en Erik, hun kinderen Debbie en Sam en de kinderen van Debbie en Theo: Frida en Boris. En de zoon van Sam en Astrid: Nick. Hun levensverhaal is door dit boek heen gevlochten. Je komt ze tegen bij de uitleg van wetenschappelijke theorieën over emotie eten, zelfsabotage en de gevolgen van generationeel trauma (trauma’s die van generatie op generatie in een familie worden doorgegeven). We zien door hun ogen en ervaringen heen onze kwetsbaarheden duidelijk worden. De personages in het boek zijn geen bestaande personen. Wel gebaseerd op heel veel mensen, inclusief ikzelf, die tobden met emotie eten.
De verhalen van personen die wel waarheidsgetrouw worden beschreven, zijn die van de bekende popartiesten, acteurs en influencers. Emotie eten gaat vaak samen met lijngericht eten om de emotie-kilo’s er weer af te krijgen. Maar het gaat ook samen met extern eten.
Wat is emotie eten?
Emotie eten is wanneer je eet in reactie op emotionele triggers zoals stress, verveling, verdriet of eenzaamheid. In plaats van eten omdat je honger hebt, gebruik je eten om met je emoties om te gaan. Dit kan leiden tot overeten, diëten en overgewicht. Er kan een vicieuze cirkel ontstaan waarbij je emoties worden onderdrukt door te eten, wat op zijn beurt weer leidt tot negatieve emoties over het eten en je lichaamsbeeld. Emotie eten komt vaak voor en iedereen doet het weleens in meer- of mindere mate. Het is belangrijk om bewust te zijn van deze gewoonte en gezonde manieren te vinden om met emoties om te gaan in plaats van naar voedsel te grijpen. Vind je het moeilijk je gewicht op peil te houden? En denk je veel na over eten? Vooral als je stress ervaart? Je bent niet alleen! En je kunt de weg terugvinden naar jezelf, hoe je was, voordat je begon te rommelen met eten of andere verslavende gewoonten.
Wat betekent 'extern eten'?
Herken je dit? Je loopt op straat langs de bakker. Je ziet heerlijke taartjes in de vitrine staan en het ruikt zalig naar versgebakken appeltaart. Je kunt de taart al bijna proeven en je gaat snel naar binnen om wat mee te nemen voor thuis… Of je loopt langs de snackbar en krijgt trek in een patatje en een broodje hamburger. Je bent bij vrienden en er worden allemaal smakelijke borrelhapjes op tafel gezet. Je hebt geen honger. Je doet voor de gezelligheid mee. Je eet meer dan je van plan was.
Als je eet in reactie op externe prikkels zoals reclames, geur, smaakvolle presentatie en makkelijke beschikbaarheid wordt dit extern eten genoemd. De beschikbaarheid van lekker voedsel zorgt ervoor dat we eten zonder dat we daar behoefte aan hebben. In een omgeving waar voedsel makkelijk verkrijgbaar is, is een toename in gewicht te zien. We worden niet geboren als externe eter. Van nature eten we alleen wanneer we honger hebben. Tijdens onze kindertijd worden we steeds meer geconfronteerd met eten als beloning, voor de gezelligheid, samen genieten. Maar ook leren we dat we een bevredigend gevoel ervaren als we iets uit de frisdrank- of snoepautomaat trekken. Zo is een frisdrankautomaat een trigger geworden om iets te eten of drinken.
Gevolgen van extern-eten en emotie-eten
Maar na dat bevredigde gevoel ontstaat al snel een vervelend gevoel. Je bent boos op jezelf dat je meer hebt gegeten dan je van plan was. Je was zo goed bezig dat overgewicht te verminderen en zie nu wat je hebt gedaan. Je voelt je schuldig en een mislukkeling. En weg is het fijne gevoel wat je even ervaarde tijdens het eten van iets lekkers. Zo worden we heen en weer geslingerd in eetgedrag wat afwisselt tussen iets eten wat je niet van plan was tot maaltijden overslaan. Heel vaak resulteert dit in jojo-en in gewicht, diëten en eetbuien. Dat is logisch omdat we willen afvallen om overgewicht te voorkomen. We volgen een dieet en krijgen daardoor obsessieve gedachten over eten. We dromen zelfs van eten door al die diëten. Maar als je een paar keer een dieet hebt gevolgd, weet je dat al dat diëten je niet verder helpt. Sterker nog, het zorgt voor overgewicht.
Oefeningen per hoofdstuk
Casus uit 'Eten zonder bodem'
Theo heeft elk dieet wat bestaat al gevolgd. Maar nu heeft hij er een gevonden die wel werkt! Hij is heel blij, want het gaat nu eindelijk lukken. Als beloning mag hij nieuwe kleren kopen als die 20 kilo eraf is. Een paar weken later is er al 5 kilo af. Hij is blij. Vanmiddag is er een borrel op het werk. En zijn collega is jarig. Hij mag dan best meedoen en een stukje gebak eten. Hij is er al de hele week mee bezig dat hij dat vanmiddag mag. Vannacht heeft hij er onrustig van geslapen. Vanmiddag gebeurt het. Hoera voor de jarige collega. Maar Theo is alleen gefocust op het gebak. De gesprekken kapt hij rusteloos af. Hij wil bij het gebak in de buurt zijn als het wordt uitgedeeld. En daar is het. Hij heeft een schaaltje gebak voor zich staan. Hij kijkt ernaar. Hij ruikt de geur. Zoet. Het water loopt haar hem in de mond. Hij neemt een hap en het valt hem tegen. De zoete smaak voelt scherp. Hij is er nu aan begonnen, stoppen staat niet in zijn woordenboek. Ineens is het schaaltje leeg. ‘Eigenlijk is het zonde dat ik dit nu heb gegeten, ik vond het niet eens lekker. En nu heb ik mijn dieet ook nog onderbroken. Moet ik komende tijd nog meer mijn best doen. Wat stom zeg! Ik had ook iets kunnen eten wat niet zo erg is.’ Theo voelt zich een mislukkeling. ‘Het gaat me gewoon nooit lukken. Er zijn ook bitterballen. Dat kan Theo niet weerstaan. En hij heeft toch al te veel gegeten. Dan kan hij er beter van genieten en nog wat nemen. Na iets zoets, iets hartigs. Het is gewoon niet een goede dag voor een dieet. Het is borreltijd. Biertje? Wijntje? ‘Ja, lekker!’. De bitterballen worden vlammetjes en kaassouffleetjes, dat slaat hij ook niet af. ‘Ik kan beter stoppen met dat dieet. Ik zit alleen mezelf te pesten. En waarom? Is toch niet erg, af en toe wat lekkers’.
Eetbuien en overgewicht
Het verhaal van Theo staat niet op zichzelf. Veel onderzoeken hebben dit effect aangetoond. Als je meer eet dan je normaal zou doen als je op dieet bent en je de regels daarvan overtreedt, dan ga je nog meer eten. Alsof er een duiveltje op je schouder zit, die zegt: ‘Je hebt nu toch al te veel gegeten, pak nog maar wat’. Dit effect treedt op als je volgens je dieet te veel, of verboden voedsel eet. Van Strien (onderzoeker op het gebied van emotie eten) noemt dit het: ‘Wat kan het mij ook schelen’ effect. Dit effect treedt ook op bij vervelende gevoelens en is zo sterk dat ze het keer op keer, tijdens verschillende onderzoeken, hebben aangetoond. Laat mensen die op dieet zijn calorierijke voeding (milkshake, ijs, snoep, koek etc.) eten en ze slaan door. Ze eten meer dan de mensen die niet op dieet zijn. Heel vaak slaat iemand die op dieet is vervolgens door met een flinke eetbui na zo’n ‘overtreding’. Na zo’n eetbui komen de vervelende gedachten die aanzetten tot actie om van de extra kilo’s af te komen. Polivy zag tijdens onderzoek naar overeten, dat lijners meer stress ervaren en zich ongemakkelijk voelen als ze meer eten dan anderen. Ze zijn heel gevoelig voor de sociale norm en durven deze niet te overtreden. Er zit lading op het eten. Daarnaast toonde Polivy ook aan dat het voor lijners lastig is zich aan het dieet te houden als ze lekker eten zien.
Bij meerdere onderzoeken is aangetoond dat mensen die op dieet zijn, meer gaan eten als ze ‘de wet van het dieet’ overtreden. En we zien in de conclusie van het onderzoek van Polivy uit 2020 dat de manier waarop je eet stressvol wordt. Door het dieet lijkt het alsof de sociale normen, hoeveel je hoort te eten en op wat voor manier, op de voorgrond staan. Waardoor je jezelf met een vergrootglas gaat bekijken en je ongemakkelijk voelt als je eet waar anderen bij zijn. Deze drie bijeffecten door een dieet te volgen zijn herkenbaar voor veel mensen. Om die reden wordt het in meerdere onderzoeken afgeraden een dieet te volgen.
Oefeningen per hoofdstuk
